book-burning

Uyghur élida yighiwélinghan neshr buyumlari köydürülgen

Xitay axbarat wasitiliridin «xelq tori», «tengri tagh tori» qatarliqlarning xewiridin dairilerning 143 ming qanunsiz neshr buyumini 21-Aprél küni ürümchidiki shinxua kitabxanisi aldida köydürülgenliki melum boldi. Gerche dairiler bu heqte tarqatqan xewiride ürümchide köydürülgen «qanunsiz neshr buyumliri» ning zadi qandaq mezmundiki we qaysi tillardiki neshr buyumliri ikenliki heqqide konkrét toxtalmighan bolsimu, biz bu qétim uyghur élining her qaysi jayliridin dairilerning «qanunsiz neshr buyumlar» namida yighiwalghan 200mingdin artuq neshr buyumliri we ürümchide köydürülgenlirining qeyerde ishlengen, qandaq mezmunlardiki kitab we neshr buyumliri ikenliki heqqide melumat élish üchün uyghur élidiki munasiwetlik orunlar bilen alaqilishishke tirishqan bolsaqmu, jawab élish mumkin bolmidi. Emma muhajirettiki uyghur ziyaliylar bolsa dairilerning bu qétim köydürgen neshr buyumlirining qatarida burunqigha oxshashla uyghur tilidiki we uyghur tarixigha we islam dinigha ait kitablarning bolushi mumkinlikini qiyas qilmaqta.

Bu heqte pikir bayan qilghan amérikidiki tarix penliri doktori qahar barat ependi, «kitablarni köydürüsh tipik haldiki mustebit döletning qiliqi, bu medeniyitimizge qilinghan chong buzghunchiliq»dep tenqid qildi. Qahar baratning qarishiche, gerche xitay yéqinqi yillarda uyghur rayonida neshriyatchiliq sahesini tereqqiy qildurduq dep körsitiwatqan bolsimu, xitay hökümitining asasen özining siyasiy teshwiqati üchün renggareng kitablarni chiqirishqa, xitaylarning kitablirini terjime qilip bésishqa köp meblegh ajritip kéliwatqan bolsimu, lékin uyghurlar eneniwi tarixiy, medeniy, diniy miraslirini chiqirishqa bekmu ajiz. Qahar barat yene mundaq dédi «eger neshriyatchiliqimizni tereqqiy qildurghan bolsa, qéni bizning tarixiy kitablirimiz? qéni bizning uyghur tilidiki zhurnallirimiz, eserlirimiz ? hazir chiqiwatqini peqet xitayning teshwiqati we xitay yazarlirining kitabliri.»

Elkün torining sahibi, londondiki uyghur medeniyet senitini tonushturush paaliyetlirini élip bériwatqan eziz eysa ependi yéqinqi yillarda uyghurlargha dair klassik eserler, asare-Etiqe, qolyazmilar we neshr buyumlarni yighip saqlash we tonushturush ishliri bilen shughulliniwatqan bolup, eziz ependimu «xitay dairilirining ürümchide keng kölemlik kitab köydürüsh herikiti, özini medeniyetlik bir dölet dep teshwiq qiliwatqan, özini ilmiy, medeniyetlik jemiyet qurimiz dewatqan xitay dölitidek bir dölet üchün medeniyetke, ilimge xas bolmighan, qobul qilghili bolmaydighan bir ish. Insan medeniyiti we xitayning özining munasiwetlik qanunliridinmu qobul qilghili bolidighan ish emes.» Dep tenqid qildi.

Eziz ependining éytishiche, u bir qanche kün ilgiri london wotérlu köwrük asti kitabpurushlar baziridin ömer heyyamning 1890 yilliri ingliz tilida neshr qilinghan ikki parche kitabini tépiwalghan we nahayiti hayajanlinip sétiwalghan shundaqla künlerning biride bu kitablardiki heyyamning bir qisim shéirlirini uyghur tiligha terjime qilish aldida iken. U chetellerdimu uyghurlargha dair klassik eserlerni tépip behr alalaydighan sharaitta, uyghur ewladlirining bolsa öz tilida neshr qilinghan yüz yil awwalqi kitab we eserlerdin behr alalmaywatqanliqini sélishturup échinidighanliqini bildürdi.

Uning qarishiche, gerche xewerde ürümchide köydürülgen «qanunsiz neshr buyumliri» ning zadi qandaq mezmundiki we qaysi tillardiki neshr buyumliri ikenlikini yoshuruwatqan bolsimu, ürümchide köydürülgen atalmish «qanunsiz neshr buyumliri» ning xéli köp qismining uyghur til-Yéziqida chiqqan sezgür témidiki kitab-Matériyallar bolushi mumkinlikini qiyas qilish tes emes, chünki uyghurlar neshriyatchiliqila emes, tili, medeniyet mirasliri axbarat, senet hemmisige ige bolalmidi, uninggha ige böliwalghan xitay hakimiyiti ularni özining xahishi boyiche neshr qilip, özining siyasitige xizmet qildurmaqta. Kitablar köplep bésiliwatqan bolsimu sani bar, sapasi yoq.»

Qahar barat ependining ilgiri sürüshiche, hazirqi intérnét dewri neshriyatchiliqni bir inqilab dewrige élip kirdi, éléktronluq kitab, tor kutupxaniliri, bizning chüshenchimizdiki kitab uqumini shekillendürgen qeghez basmisidin ibaret eneniwi neshriyatchiliqning ornini élishi mumkin, emma uyghur élida bolsa bu sahede emdila közge körünüshke bashlighan nadir uyghur tor betlirimu taqiwétildi, démek xitay hökümiti eneniwi uyghur neshriyatchiliqighila buzghunchiliq qilip qalmastin, uning kelgüsi tereqqiyat yolinimu üzüp tashlashqa tirishmaqta.

Inkaslardin melum bolushiche, ilgiri uyghur élining oxshimighan restiliride nurghun kitabpurushlar we kitab bazarliri bolidighan, bir qisim uyghurlarning inkasigha qarighanda, nöwette qedimiy qolyazmilardin tartip eng yéngi pen téxnikigha dair rengdar kitab matériyallar tépilidighan bu xil kitabpurushlarni uchratmaq intayin tes iken. Chünki yillardin buyan xitay dairilirining uyghur rayonida dawam qilip kelgen medeniyet bazarlirini retke sélish, sériq neshr buyumlargha zerbe bérish we qanunsiz neshr buyumlirini yighish heriketliride bu xildiki kitab bazarliri asasliq nishan bolghan.

Eziz eysa ependining qarishiche, insanlar reqem dewride yashawatqan bügünki künde uyghur yashlirimu bu sahede yétishiwatidu, bolupmu chetellerdiki uyghurlar medeniyet ilmiy saheside baghlinish we warisliq qilish küchiyiwatidu, shunga bu jehette uyghurlargha dair medeniyet, tarix miraslirini reqemleshtürüp kéyinkilerge qaldurush yolida nurghun xizmetler ishliniwatidu. Gerche uyghur xelqining bu xil yéngiliqni qobul qilip hezim qilishigha belgilik waqit we jeryan kétishi mumkin bolsimu, emma uyghurlarning pen-Téxnika uchurlirigha bolghan sezgürlüki éship barmaqta, bolupmu chetellerde téximu köp uyghurlarning pen-Téxnikining küchi bilen barliqqa kelgen yéngiliqning qulayliqidin paydilinip xizmet, turmush, öginish ishlirida téximu yuqiri ünüm yaritish yolidiki tirishchanliqlar netijiside éléktronluq kitablar köpeymekte. Xitay hökümiti bu xil uyghurlargha dair kitablarni köydürüsh bilen özining meqsitige yételmeydu.